مسجدی که هزار سال تاریخ را در خود حفظ نموده است
دست و هنر: زیبایی بصری مسجد جامع نائین بالاتر از هر چیز در گرو تکنیک کنده کاری عمیق است، حجم پردازی در معماری که نقوش اسلیمی و هندسی از حالت دوبعدی خارج و به اشکالی سه بعدی و مجسمه وار تبدیل نموده است.
به گزارش دست و هنر به نقل از مهر، ایران به هنر معماری اش شناخته می شود؛ هنری که علاوه بر زیبایی بصری، دارای فلسفه و مفهومی عمیق است. مسجد جامع نائین، یکی از هزاران مکانی است که هنر معماران ایرانی را به خوبی نشان میدهد. این مسجد، بنایی تاریخی متعلق به سده چهارم هجری قمری با بازسازی ها و الحاقات در دوره های سلجوقی، ایلخانی و قاجار، به عنوان یکی از مهم ترین نمونه های معماری اسلامی در ایران شناخته می شود.
مسجد جامع نائین، بر خلاف خیلی از بناهای تاریخی که در یک دوره خاص تولید شده اند، لایه های مختلفی از تاریخ در دوره های عباسی، ایلخانی، قاجار و آل زیار را در خود جای داده است و تغییرات و اضافاتی که در طول قرون متمادی به آن صورت گرفته، این بنا را به یک موزه زنده معماری تبدیل نموده است، بنیان اولیه این مسجد در قرون اولین خلافت عباسی بنا نهاده شده و در طول سده های بعدی، بخصوص در دوران آل زیار، ایلخانان و قاجار، توسعه یافته و مرمت شده است.
برخی محققان، این مسجد را به عنوان اولین مسجد جامع بعد از ورود اسلام به ایران معرفی می کنند. این مسجد که در شمال غربی شهر نائینِ اصفهان، در محله ای به نام باب مسجد واقع شده است، از همان شروع جزو مساجد شبستانی صدر اسلام بوده که علیرغم توسعه و بازسازی های بعدی، ساختار شبستانی خویش را تا به امروز حفظ نموده است. این بنا، نمونه ای از هنر معماری ایرانی است که توانسته با تاکید بر خصوصیت های اقلیمی منطقه کویری، فضایی کاربردی و زیبا خلق کند. در ادامه این گزارش، به بررسی عمیق تر جنبه های معماری، فلسفه فضاسازی، هنر گچ بری و کتیبه نگاری این اثر تاریخی خواهیم پرداخت تا درک بهتری از جایگاه مسجد جامع نائین در تاریخ هنر و معماری ایران به دست آوریم.
ریشه تاریخی مسجد جامع نائین
مسجد جامع نائین، فقط یک بنای قدیمی نیست بلکه مبدا تحول در معماری مذهبی ایران به حساب می آید. ریشه های ساختاری این بنا که به قرون اولین اسلامی یعنی دوره دوم تا چهارم هجری برمی گردد، آنرا به یکی از قدیمی ترین نمونه های مسجد شبستانی تبدیل نموده است. این بنای تاریخی به دستور عمربن عبدالعزیز اموی تولید شده است و برخی محققان، آنرا به عنوان اولین مسجد جامع بعد از ورود اسلام به ایران بازشناخته اند. سبک ساختار معماری این مسجد از نوع شبستانی است که شباهت های زیادی به مسجد تاریخی «تاریخانه دامغان» دارد؛ این امر نشان میدهد که الگوی معماری در دوران اولیه اسلامی تداوم پیدا کرده است. به قول برخی محققان، در طراحی این بنا، از الگوی مسجد پیامبر(ص) الهام گرفته شده است. اما آن چه این بنا را متفاوت می کند تولد هویت بصری آن است. محراب این مسجد، نشان دهنده اولین تلاش هنرمندان عصر عباسی برای ترکیب فضایی معنوی با ظرافت هنر معماری است.
تلاقی هندسه، اقلیم و تاریخ
در معماری مساجد ایران معمولاً با ایوان های بزرگ و گنبدهای فیروزه رو به رو هستیم اما مسجد جامع نائین بر خلاف خیلی از مساجد، بدون گنبدی فیروزه ای و ایوان است. تمرکز اصلی معماری این بنا بر شبستان های سه جانبه است که نشان دهنده یک فلسفه عمیق در آن است. شبستان های سه جانبه با قوس های متوالی و ایوان های عمیق، نه تنها ابزاری برای مدیریت هوشمندانه اقلیم کویری و شکست حرارت سوزان آفتاب اند، بلکه ابزاری برای افزایش زیبایی بصری این بنا هستند. این مسجد مثل یک موزه زنده است که در طول قرون مختلف عناصری از آن تغییر کرده است؛ از مناره سده چهارمی آل زیار گرفته تا لایه های ایلخانی که ارتفاع طاق ها را بسمت تعالی سوق داده اند. یکی از ارزشمندترین بخش های این مجموعه، منبر آن است. منبر مسجد با قدمتی هفتصدساله، صرفا یک سازه چوبی نیست؛ بلکه پیوندی است بین معماری و هنر کتیبه نگاری که اصالت تاریخی آنرا نشان میدهد. این بنا نشان میدهد که هنر معماری لزوما در تزئینات پرزرق و برق نیست بلکه هنر حقیقی اینست که با طراحی دقیق معماری و آگاهی از شرایط اقلیمی، فضایی خلق کرد که بعد از گذشت قرن ها همچنان توجه مخاطبان از هرجای دنیا را به خود جلب نماید.
تجلی هنر گچ بری و کتیبه نگاری در مسجد جامع نائین
هنر گچ بری و کتیبه نگاری در این بنا، روحی تازه به ساختار معماری آن داده است. این ساختار نشان دهنده قابلیت هنرمندان در پیوند دادن هندسه، خط و هنر تزئینی است که در طول قرون مختلف بر روی دیوارها و ستون ها نقش بسته است. زیبایی بصری این مسجد بیشتر از هر چیز در گرو تکنیک کنده کاری عمیق است. این حجم پردازی در معماری، سبب شده تا نقش های اسلیمی و هندسی از حالت دوبعدی بشکل سه بعدی و مجسمه وار درآمده باشد. نقطه قوت این هنر، بازی نور و سایه است؛ با عنایت به طراحی نورپردازی در شبستان ها، تابش نور از شکاف ها موجب می شود که در بخش های عمیق کنده کاری ها، سایه های شدیدی ایجاد شود. این تضاد نوری، موجب می شود که پیچ وخم گچ بری و ظرافت طرح ها با هر تغییر زاویه خورشید در طول روز، جلوه ای تازه و زنده پیدا کند. این ویژگی، گچ بری را از یک عنصر تزئینی ساده، به یک نقاشی پویا با سایه تبدیل نموده است. عنصر دوم این بنا که در کنار گچ بری، اهمیت دارد، هنر کتیبه نگاری است. کتیبه ها در نائین از ابزاری برای انتقال پیام فراتر رفته و به عناصر ساختاری و هنری تبدیل گشته اند. کتیبه های سردر ورودی که با خط کوفی و رنگ های متنوع، متعلق به قرن پنجم هجری اند، صلابت بنا را نشان می دهند. همینطور در قسمت های داخلی، کتیبه هایی با آیات سوره نمل بالای محراب قرار گرفته اند که نشان از پیوند بین مقدسات و زیبایی شناسی دارند. این کتیبه ها در کنار آرایش های آجرکاری، نشان دهنده تلاقی هنر خط و معماری در طول قرون مختلف هستند.
بطور خلاصه، در معماری مساجد ایران به طور معمول با ایوان های بزرگ و گنبدهای فیروزه مواجه هستیم اما مسجد جامع نائین بر خلاف بسیاری از مساجد، بدون گنبدی فیروزه ای و ایوان است. این حجم پردازی در معماری، سبب شده تا نقش های اسلیمی و هندسی از حالت دوبعدی بشکل سه بعدی و مجسمه وار درآمده باشد. نقطه قوت این هنر، بازی نور و سایه است؛ با توجه به طراحی نورپردازی در شبستان ها، تابش نور از شکاف ها سبب می شود که در بخش های عمیق کنده کاری ها، سایه های شدیدی ایجاد شود.
منبع: دست و هنر
این مطلب دست و هنر مورد پسنده؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب دست و هنر مرتبط
نظرات کاربران دست و هنر در مورد این مطلب