گلونی سربندی که هر نقش و رنگش حکایتی از فرهنگ لرهاست
دست و هنر: در مراسم های شادی، گُلوَنی با رنگ های شاد و به صورتی بلند در پشت سر بسته می شد. اما در مقابل، در مراسم های غم و عزاداری، این سربند به گونه ای کوتاه، جمع و با رنگ های تیره استفاده می شد.
به گزارش دست و هنر به نقل از مهر، مردمان قوم لر که از قدیمی ترین اقوام ایرانی هستند، همیشه به غیرت، عزت و پایبندی به هویت و فرهنگ قومی شناخته می شوند. از خاصیت های این قوم، پوشاک آنان است. اجزای پوشاک زنان و مردان لرستان، هرکدام نشانه ای برای معرفی هویت و فرهنگ قوم خود شمرده می شود. چونکه پوشاک تنها کارکرد پوشاندن را ندارد، بلکه در رنگ، نقش، نماد و حتی نوع استفاده از آن میتوان نشانه هایی از فرهنگ، باور، مراسم و سبک زندگی یک جامعه را دید.
«گُلوَنی» هم یکی از اجزای پوشاک سنتی مردمان این قوم است که فقط یک سربند و تکه ای پارچه معمولی نیست بلکه بخشی از فرهنگ و هویت و درحقیقت زبان بصری قوم لر است. در نقش ها و رنگ های آن، میتوان نشانه هایی از طبیعت، باورها و فرهنگ مردم لر را دید و حتی شیوه بستن آن در موقعیت های مختلف، بخشی از سنت های پوششی این قوم را نشان داده است. با این وجود، استفاده از پوشاک سنتی اقوام در زندگی امروزه کمرنگ تر شده و گُلوَنی هم از این روند بی نصیب نمانده است.
این در حالیست که نقش ها، رنگ ها و خاصیت های بصری این پوشش می توانند ظرفیتی برای صنایع فرهنگی و طراحی محصولات امروزی ایجاد کنند. به عبارت ساده تر با شناخت و فهم ریشه و معنای فرهنگی آن میتوان از نقوش و خاصیت های بصری این سربند در چارچوب های جدید امروزی استفاده کرد. اما متاسفانه امروزه نه تنها به معنا و مفاهیم نهفته در پوشش های اقوام ایرانی توجه ای نمی گردد، بلکه این نوع پوشش ها در سبک زندگی مدرن امروزی کنار گذاشته شده. درنتیجه، بخشی از علائم، نمادها و روایتهای فرهنگی که در تار و پود این پوشش ها هستند، در معرض فراموشی قرار گرفتند.
سربندی که نمادی از عزت و اصالت قومی است
گُلوَنی یک نوع سربند یا روسری چهارگوش با نقش های سنتی است که در گذشته از ابریشم طبیعی تولید می شد. این سربند از پوشش های زنان لر و لک بوده که در طول تاریخ، زنان و مردان لر از آن به عنوان پوشش سر استفاده می کردند. در بعضی منابع تاریخی، پیشینه روسری گُلوَنی به دوره های باستانی و حتی دوره ماد و هخامنشی نسبت داده شده است. همین طور در بعضی نقش برجسته ها و آثار باستانی، تصاویری از پوشش زنان لرستان با سربندهای امروزی زنان دیده شده و از همین رو، گُلوَنی را میتوان از قدیمی ترین پوشش زنان این منطقه دانست. زنان لر در گذشته «کَت» و گُلوَنی را با هم استفاده می کردند، به صورتی که کَت را زیر گُلوَنی می بستند تا موهای سر به خوبی پوشیده شود. در این سبک، پوشش اصلی سر کَت محسوب می شد و گُلوَنی بیشتر به عنوان زینت روی آن قرار می گرفت. این روسری یا سربند سنتی، پیشینه ای چندصدساله یا به قول برخی منابع تاریخی پیشینه ای چندهزارساله دارد که در فرهنگ لرها به عنوان نمادی از عزت، اصالت و هویت قومی شناخته می شود.
شیوه های مختلف بستن گُلوَنی چه معنایی دارد؟
بستن گُلوَنی روی سر، آداب ویژه ای داشته و باتوجه به مراسمی که زنان در آن حضور پیدا می کردند، نوع گره، میزان جمع یا باز بودن سربند، نقوش، قاب های روی پارچه و همین طور کوتاهی یا بلندی گُلوَنی در پشت سر، تغییر می کرده است. در مراسم های شادی، گُلوَنی با رنگ های شادتر و به صورتی بلندتر در پشت سر بسته می شد. اما در مقابل، در مراسم های غم و عزاداری، این سربند به صورت کوتاه تر، جمع تر و با رنگ های تیره تر استفاده می شد. همین طور شیوه بستن این سربند در مناطق شهری و روستایی هم متفاوت بود و در نوع شهری، سربند معمولا جمع تر و کوتاه تر از نوع روستایی بسته می شد. بنابراین، شیوه بستن گُلوَنی فقط یک انتخاب معمولی نبوده، بلکه می توانسته موقعیت، نوع مراسم و فضای اجتماعی حضور فرد را نشان دهد.
نقش های گُلوَنی، زبان بصری باورها و فرهنگ قوم لر
گُلوَنی فقط یک تکه پارچه معمولی نیست، بلکه نمایانگر بخشی از هویت فرهنگی، مراسم ها و باورهای قوم لر است. شکل، رنگ، جنس و نقوش این سربند با گذشت زمان تحت تأثیر باورها، آداب و رسوم، مذهب، شرایط اقلیمی و سبک زندگی مردم منطقه شکل گرفته. در نقوش گُلوَنی، تلفیقی از تصاویر گیاهی، حیوانی، انتزاعی و حتی ابزارهای در رابطه با بافندگی وجود دارد. خیلی از این نقش ها ریشه در طبیعت و باورهای مردم دارند. مردم لرستان در گذشته ارتباط زیادی با نقوش هندسی داشتند و شکل های هندسی برای آنان با مفاهیمی در رابطه با آسمان، نعمت و برکت همراه بوده. به همین دلیل، استفاده از این نقوش در گُلوَنی رواج داشته. در نقش های سنتی گُلوَنی، سادگی و خاصیت های بصری خاصی وجود دارد اما با گسترش صنعت پارچه بافی، برخی نقوش هنری در دوره صفوی، مانند لچک، ترنج و اسلیمی وارد طراحی های گُلوَنی شدند که در نمونه های بعدتر این سربند ماندنی شد.
در طراحی گُلوَنی، حاشیه هایی دیده می شودکه به دو شکل قاب مربعی کوچک و بزرگ است. این دو قاب از نظر ابعاد، طرح، نقوش و حتی کاربرد، باتوجه به موقعیت جغرافیایی و اجتماعی تفاوت داشته. قاب مربعی کوچک که از ترکیب خطوطی ساده، طرح هایی سه شاخه ای با ساقه یا دسته مشترک بوجود آمده بیشتر در مناطق لرستان و ایلام دیده می شود. قاب مربعی بزرگ بخش اصلی سربند گُلوَنی را شکل می دهد. در بعضی نمونه ها، حاشیه تزئینی این قاب از چند نقش تشکیل شده که به سبب شباهت آن با «سر کلاغ»، آنرا «پرکلاغی» نامیدند. در بعضی نمونه های دیگر، نقش حیوانی پرنده حذف شده و بجای آن از نقش های انتزاعی شبیه نقوش گیاهی استفاده شده.
یکی از نقش های قابل توجه در گُلوَنی، نقش پرنده است. پرنده بطور معمول به مفهوم آزادی، آسمان، پیام رسانی و جاودانگی بوده. همین طور نقش درخت سرو از نقش هایی است که در طراحی سربند گُلوَنی زیاد دیده می شود. سرو به سبب همیشه سبز بودن و مقاومت در مقابل سختی ها، در باورهای اساطیری و فرهنگی به عنوان نماد زندگی، ماندگاری و جاودانگی شناخته شده. راست قامتی و مقاومت سرو در مقابل طوفان هم سبب شده این درخت در بعضی داستانها با مفاهیمی مانند مردانگی و ایستادگی معنا پیدا کند. بته جقه هم یکی دیگر از نقش های گُلوَنی است. درباره ی خاستگاه و معنای این نقش، نظرات مختلفی وجود دارد. یکی از دیدگاه های معروف اینست که بته جقه، شکل انتزاعی سرو است. سروی که در اثر باد خم شده اما نشکسته است و از این منظر می تواند نمادی از فروتنی در کنار سربلندی و ایستادگی باشد.
انتخاب رنگ در گُلوَنی فقط جنبه زیبایی شناختی ندارد و می تواند تحت الشعاع باورهای اجتماعی و فرهنگی شکل بگیرد. رنگ اصلی و زمینه سربند گُلوَنی سیاه است و نقش های تزئینی آن با رنگ های سفید، قرمز و سبز روی آن قرار گرفتند. در بعضی مطالعات مردم شناختی، رنگ سیاه را نجابت و وقار زنان معنا کردند بطوریکه حتی امروزه زنان مسن منطقه در استفاده از این پوشش، بیشتر رنگ سیاه را استفاده می نمایند. در مقابل، استفاده از رنگ های سرخ و سفید با زمینه تیره، تضاد بصری به وجود می آورد و موجب برجسته شدن نقش ها می شود. با این وجود، این سربند یا روسری امروزه دیگر مثل گذشته به عنوان پوشش اصلی و روزمره زنان لر نیست و شاید بیشتر در مراسم ها، برنامه های فرهنگی و مناسبت های خاص استفاده گردد. در صورتیکه هر رنگ، نقش، شیوه بستن و حتی نوع استفاده از این سربند، بخشی از فرهنگ مردم لر نشان داده است. از همین رو نقش ها، رنگ ها و شیوه استفاده از آن بازهم می تواند منبعی باشد برای بازآفرینی هویت فرهنگی در طراحی های امروزی اما منوط به آنکه به یک نقش تزئینی صرف تبدیل نشود و معنا و ریشه فرهنگی آن هم حفظ شود.
منبع: dastohonar.ir
این مطلب دست و هنر مورد پسنده؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب دست و هنر مرتبط
نظرات کاربران دست و هنر در مورد این مطلب