جامه بدرید و رخ را بکند فردوسی از آئین عزاداری ایرانی ها چه می گوید؟
به گزارش دست و هنر، زنان شاهنامه هنگام سوگواری صورت خودرا می خراشیدند و گیسوانشان را می بریدند. مردان شاهنامه هم موی سر و ریش خودرا می کندند و لباسشان را پاره می کردند و گوشت تن خودرا می خراشیدند.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی:
شاهنامه، به علت روایت نبردها و سرگذشت تراژیک قهرمانانش، سرشار از صحنه های دردناک مرگ، فقدان و عزاداری است. در این اثر، مرگ فقط به پایان زندگی یک پهلوان محدود نمی گردد، بلکه با اندوه و غم همراه می باشد که خانواده، نزدیکان، سپاهیان و گاهی تمام جامعه را دربرمی گیرد. فردوسی در روایت برخی مرگ ها، از چندین مجلس عزاداری سخن می گوید؛ چنین روایت هایی نشان داده است که عزاداری در جهان شاهنامه، فراتر از واکنشی شخصی به مرگ عزیزان است و می تواند ابعاد خانوادگی، اجتماعی و آیینی پیدا کند. با وجود این که داستان های مرگ و سوگ در شاهنامه خیلی گفته و شنیده شده است؛ اما چگونگی برگزاری مراسم های سوگواری و سوگ کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
روایت های شاهنامه فرصتی فراهم می آورد تا بپرسیم ایرانیانِ بازنمایی شده در شاهنامه چطور عزاداری می کردند، اندوه و غم خودرا با چه رفتارهایی نشان می دادند و این سوگ چطور در زندگی فردی و جمعی آنان نمود پیدا می کرد. این که عزاداری فقط محدود به گریه و زاری نزدیکان بود یا بشکل آیینی جمعی درمی آمد؟ یا این که رنگ لباس سوگواران یا حتی رفتار جانوران در بازنمایی اندوه چه نقشی داشتند؟ در کنار این سوال ها، شیوه مواجهه با پیکر درگذشتگان اهمیت دارد. آیا در جهان شاهنامه به مراسم مشخصی برای خاک سپاری اشاره می شود و سرنوشت جسد بعد از مرگ را چطور رقم می زند؟ در تعدادی روایت ها، به قرار دادن پیکر مردگان در دخمه اشاره می شود؛ رسمی که بررسی آن می تواند تصویری روشن تر از نگرش های آیینی و فرهنگی بازتاب یافته در شاهنامه به دست دهد.
پادشاهی که از تخت فرود می آید و می گرید
کیومرث اولین پادشاه شاهنامه است. او پادشاهی است که فرمانروایی خودرا در کوهستان بنا می کند. به همین دلیل، جانوران در مقابل او آرام می گیرند و به دربارش می آیند. کیومرث، پسری به نام سیامک دارد؛ جوانی که به قول شاهنامه زیباروی، دلیر و خردمند است و پدرش علاقه زیادی به او دارد. فردوسی در رابطه با این دلبستگی می گوید:
پسر بُد مر او را یکی خوب روی
خردمند و همچون پدر نامجوی
سیامک بُدش نام و فرخنده بود
کیومرث را دل بدو زنده بود
فردوسی در این دو بیت، علاقه عاطفی کیومرث به سیامک، تنها فرزند و وارثش، را نشان داده است. اما اهریمن به جایگاه و بخت سیامک حسادت می کند. فرزند اهریمن که با عنوان «دیو سیاه» از او یاد می شود، سپاهی جمع می کند و به دنبال برهم زدن نظم فرمانروایی کیومرث است. در این زمان، سروش، پیام آور مینوی، کیومرث را از این حمله آگاه می کند. وقتی خبر به سیامک می رسد، او برای رویارویی با دشمن آماده می شود. در آن زمان، هنوز زره و مراسم جنگ بشکل هایی که در دوره های بعد پدید آمدند، وجود نداشتند. بنابراین، سیامک تن خودرا با چرم پلنگ می پوشاند و به جنگ دیو می رود.
سخن چون به گوش سیامک رسید
ز کردار بدخواه دیو پلید
دل شاه بچّه بر آمد به جوش
سپاه انجمن کرد و بگشاد گوش
بپوشید تن را به چرم پلنگ
که جوشن نَبد خود، نه مراسم جنگ
پذیره شدش دیو را جنگجوی
سپه را چو روی اندر آمد به روی
سیامک بیامد برهنه تنا
بر آویخت با دیوِ آهَرمَنا
سیامک به جنگ با دیو می رود و با او درگیر می شود؛ اما دیو با چنگال خود او را به زمین می زند و پهلویش را می درد. به این ترتیب، جوانی که برای دفاع از پدر و سرزمینش به میدان رفته بود، کشته می شود. فردوسی این لحظه را چنین روایت می کند:
بزد چنگ وارونه دیو سیاه
دوتا اندر آورد بالای شاه
فکند آن تن شاهزاده به خاک
به چنگال کردش کمرگاه چاک
سیامک به دست خروزان دیو
تبه گشت و ماند انجمن بی خدیو
از همین جا، روایت پادشاهی کیومرث به روایت عزاداری او برای فرزند و تنها پشتوانه خانوادگی اش تبدیل می شود. وقتی خبر کشته شدن سیامک به دست دیو به کیومرث می رسد، جهان پیش چشم او تیره وتار می شود. کیومرث با شنیدن خبر مرگ سیامک، مویه کنان، بر سرزنان و درحالی که چهره خودرا می خراشد، از تخت پایین می آید. سپاهیانش صف می کشند و درحالی که لباس های فیروزه ای پوشیدند، گریه می کنند. جانوران اهلی و وحشی نیز نزد کیومرث می آیند و به عزاداری می پردازند. فردوسی اولین واکنش کیومرث را بعد از شنیدن خبر مرگ فرزندش چنین روایت می کند:
چو آگه شد از مرگ فرزند، شاه
ز تیمار گیتی برو شد سیاه
فرود آمد از تخت ویله کُنان
زنان بر سر و گوشت شاهان کَنان
دو رخساره پر خون و دل سوگوار
دژم کرده بر خویشتن روزگار
در این ابیات می توان نشانه های عزاداری را دید. کیومرث، با آنکه پادشاه است و نشستن او بر تخت نماد اقتدار به حساب می آید، بعد از شنیدن خبر کشته شدن تنها فرزندش از جایگاه پادشاهی فرود می آید و مانند پدری داغ دیده برای فرزندش گریه می کند. همچنین، واژه هایی مانند «ویله کُنان» شدت ناله و بی قراری او را نشان می دهند. اما بعد از شنیدن خبر کشته شدن سیامک، عزاداری فقط به کیومرث محدود نمی گردد. سپاهیان، با شنیدن خبر مرگ سیامک به سوگ می نشینند. آنان گروهی به درگاه پادشاه می روند و غم و اندوه خودرا نشان می دهند.
خروشی برآمد ز لشکر به زار
کشیدند صف بر درِ شهریار
همه جامه ها کرده پیروزه رنگ
دو چشم ابرخونین، دو رخ بادرنگ
نکته ای که در این بیت جلب توجه می کند، عبارت «پیروزه رنگ» است. فردوسی به جامه هایی به رنگ پیروزه اشاره می کند؛ رنگی نزدیک به فیروزه ای یا آبی متمایل به سبز. این روایت نشان داده است که رنگ لباس سوگواران سیاه نیست؛ فردوسی مشخصاً از جامه های پیروزه رنگ نام می برد. در ایران قدیم، رنگی با عنوان «آبی» به معنای امروزی آن نداشتیم و رنگ های مشابه، مانند کبود، نیلی و حتی فیروزه ای، نشانه سوگواری بودند. البته، در خیلی از موارد، منظور از نیلی در شاهنامه آبی خیلی تیره و تقریبا هم رنگ سیاه است.
یکی از متفاوت ترین جلوه های سوگ در شاهنامه، حضور جانوران در عزاداری سیامک است. چون که در جهان کیومرث، انسان و طبیعت هنوز از یکدیگر جدا نشدند. جانوران در کنار انسان ها زندگی می کنند و پادشاهی کیومرث بر نظمی استوار است که مابین جهان انسانی و جهان طبیعی ارتباط برقرار می کند. با مرگ سیامک، این نظم مبتلا به اختلال می شود و سوگ، تمام جهان داستان را فرامی گیرد.
دد و مرغ و نخچیر گشته گروه
برفتند ویله کنان سوی کوه
برفتند با عزاداری و درد
ز درگاه کی شاه برخاست گرد
«دد» به جانوران درنده، «مرغ» به پرندگان و «نخچیر» به جانوران شکارشونده اشاره دارد. فردوسی همه این موجودات را در تصویری تعدادی از اندوه جای می دهد.
موضوعی که شاید کمتر به آن پرداخته شده، سرنوشت پیکر، پس از مرگ است. ایرانیان قدیم در دوره هایی، به جای دفن کردن یا سوزاندن مردگان، آنها را در دخمه قرار می دادند؛ روشی که در این متن با شیوه های رایج در بین هندیان نیز مقایسه شده است. دخمه، سرداب یا اتاقکی در زیرزمین یا روی زمین و حتی گاهی بر فراز کوه ها و تپه ها بود که مرده را در آن قرار می دادند تا بتدریج بپوسد و خوراک جانوران شود. دخمه با اسامی دیگری نیز شناخته می شد؛ همچون ستودان یا استخوان دان. البته دخمه و ستودان اصولا با یکدیگر تفاوت داشتند: جسد را در دخمه می گذاشتند تا بپوسد و سپس استخوان ها را به استخوان دان منتقل می کردند.
منع تدفین دو دلیل داشت. نخست این که جسم انسان از عناصر متعدد تشکیل شده است و بعد از مرگ، اجزای آن باید به عناصر اصلی خود بازگردند؛ یعنی استخوان ها به زمین، خون به آب، موها به گیاهان و جان به باد. به همین دلیل، بعد از پوسیدن جسد و از میان رفتن گوشت و پوست، می شد استخوان های پاک شده را در چاه یا قبر قرار داد. اگر مرده را دفن می کردند، می سوزاندند یا در آب غرق می کردند، برگشت این اجزا به چرخه طبیعت به تأخیر می افتاد یا ناممکن می شد.
دلیل دوم این بود که مرده را ناپاک می دانستند و باور داشتند که او زمینِ سپندارمذ، آتشِ اورمزد یا آبِ آناهید را آلوده می کند؛ این سه ایزد نگهبان این سه عنصر هستند. گاهی جسد پهلوآنان را در باغ یا زیر درخت می گذاشتند؛ مانند رستم. اسفندیار نیز به علت نبود امکانات در میدان جنگ، جسد برادرش فرشیدورد را زیر درختی گذاشت. گاهی برای حیوانات هم دخمه می ساختند. بعنوان مثال، بنا بر روایتی الحاقی، در کنار دخمه رستم، دخمه ای نیز برای رخش ساختند و حیوان را به شیوه سکاها، ایستاده در آن قرار دادند.
دخمه سیامک در شاهنامه ذکر نشده است، اما تاریخ بلعمی در رابطه با آن چنین نوشته است: «چون دیوان پشنگ «سیامک» را بکشتند، کیومرث ندانست که آن فرزند را چطور گور کند که تباه شده بود. پس خدای عزوجل چاهی پدید آورد بر سر آن کوه، تا او فرزند را بدان چاه فروهشت به جای گور. مغان اندر این گفتار ایدون گویند که کیومرٹ کوه را لگدی بزد و کوه را بدان سوراخ کرد و آن پسر را آنجا فروانداخت. پس چون بدانست که آن فرزند را دیو هلاک کرد، آتش آورد و بر سر آن چاه برافروخت و آن آتش بدان چاه فروشود. مغان گویند آن آتش کیومرث است که دیو را از فرزند دور همی دارد».
پیش از قراردادن جسد در دخمه، آنرا با مواد خوشبویی مانند مشک، کافور، گلاب و می می شستند و آرایش می کردند؛ سپس جسد را در پارچه ای تمیز، یعنی کفن، که به طور معمول زرد، سفید یا سیاه بود، می پیچیدند. بعد از آماده سازی، جسد را در تابوت می گذاشتند و آنرا در دخمه قرار می دادند. جنس تابوت متفاوت بود: برای رستم از چوب ساج با میخ های طلایی و تزئینات عاج استفاده می شد؛ تابوت اسفندیار آهنی بود و برای سرِ ایرج، زریر، مهرنوش و نوش آذر تابوتی از طلا به کار می رفت.
در دخمه پهلوآنان و شاهان، تختی از زر یا عاج قرار می دادند، تابوت را روی آن می گذاشتند و زیورآلات و جواهرات را در کنارش می نهادند. گاهی نیز مواد خوشبوکننده ای مانند گلاب، می، زعفران، مشک، کافور و عنبر در دخمه قرار می دادند. بزرگان و شاهان را با موادی مانند قیر، موم و مهروموم و مومیایی می کردند.
نشستند سالی چنین سوگوار
پس از روایت سوگ کیومرث برای پسر، سوگ جمعی و عزاداری حیوانات و جانوران، فردوسی به زمان و مدت سوگ می پردازد. بعد از مرگ سیامک، اطرافیان، بخصوص پدرش، یک سال به سوگ او می نشینند و این عزاداری زندگی جمعی آنان را تحت تاثیر قرار می دهد.
برفتند با عزاداری و درد
ز درگاه کی شاه برخاست گرد
نشستند سالی چُنین سوگوار
پیام آمد از داور کردگار
در این روایت، همانند رسمی که ممکنست امروز نیز به چشم بخورد، بزرگ ترها برای پایان دادن به دوره عزاداری میانجی گری می کنند. بعد از گذشت یک سال، پیام آور مینوی، سروش، نزد کیومرث می رود و او را به دوری از اندوه فرامی خواند:
درود آورندش خجسته سروش
کزین بیش مخروش و باز آر هوش
سپه ساز و برکش به فرمان من
برآور یکی گرد از آن انجمن
از آن بدکنش دیو روی زمین
بپرداز و پردخته کن دل ز کین
سروش از کیومرث می خواهد که بیشتر از این در سوگ نماند، هوش و توان خودرا بازیابد و برای رویارویی با دیو و انتقام جویی آماده شود. در داستان سیامک، عزاداری بعد از گذشت یک سال به پایان می رسد و جای خودرا به کنش و دادخواهی می دهد. کیومرث از سوگ بیرون می آید و برای انتقام خون فرزندش آماده می شود. فردوسی می گوید:
کَیِ نامور سَر سُویِ آسمان
برآورد و بدخواست بر بدگمان
بر آن بالاترین نام یزدانش را
بخواند و بپالود مژگانش را
وُزان پس به کین سیامک شتافت
شب آرامش و روز خوردن نیافت
در اینجا سوگ پایان داستان نیست، بلکه نقطه عطفی است که مسیر روایت را تغییر می دهد. مرگ سیامک، کیومرث را از پادشاهی آرام به فرمانروایی خون خواه مبدل می کند و هوشنگ، پسر سیامک، نیز در ادامه داستان انتقام نقش پیدا می کند.
جامه دریدن و خراشیدن چهره، مراسم عزاداری در مرگ سیاوش
سیاوش، پسر کیکاووس، شاهزاده ای پاک سرشت و یکی از چهره های تراژیک شاهنامه است. بعد از داستان سودابه و گذر سیاوش از آتش، او برای دوری از فضای آلوده دربار ایران به توران می رود. افراسیاب برعکس انتظار، از او استقبال گرمی می کند و سیاوش را با احترام می پذیرد. سیاوش با فرنگیس، دختر افراسیاب، ازدواج می کند و در توران جایگاه ویژه ای به دست می آورد. افراسیاب سرزمینی را در اختیار سیاوش می گذارد تا در آن شهری بنا کند و او شهری می سازد و مدتی در آرامش زندگی می کند؛ اما این آرامش پایدار نمی ماند. چون که گرسیوز، برادر افراسیاب، به محبوبیت سیاوش نزد شاه توران حسادت می کند و با بدگویی و توطئه، افراسیاب را نسبت به او بدگمان می سازد.
در نهایت، افراسیاب فریب سخنان گرسیوز را می خورد و فرمان قتل سیاوش را صادر می کند. سیاوش بی گناه کشته می شود و مرگ او به یکی از غم انگیزترین بخش های شاهنامه تبدیل می شود. کشته شدن سیاوش زمینه ساز عزاداری در ایران و توران و نیز کین خواهی فرنگیس، همسر او، از قاتلانش می شود. زنان شاهنامه هنگام سوگواری، صورت خودرا می خراشیدند، سر را برهنه می کردند و گیسوانشان را می بریدند. فرنگیس نیز با شنیدن خبر قتل سیاوش، ضمن خراشیدن صورت، گیسوان بلندش را برید و به کمر بست.
ز خان سیاوش برآمد خروش
جهانی ز کرسیوز آمد به جوش
همه بندگان موی کردند باز
فرنگیش مشکین کمندِ دراز
برید و میان را به گیسو ببست
به فندق گل و ارغوان را بخست
سر ماه رویان گسسته کمند
خراشیده روی و بمانده نژند
با رسیدن خبر قتل سیاوش به ایران، کاووس، رستم، زال و دیگر پهلوانان به سوگ می نشینند. در روایت فردوسی، این عزاداری تنها یک غم شخصی نیست، بلکه به خشم عمومی و شروع خون خواهی سیاوش می انجامد.
چو آگاهی آمد به کاووس شاه
که شد روزگار سیاوش سیاه
به کردار مرغان سرش را ز تن
جدا کرد سالار آن انجمن
ابر بی گناهیش، نخچیر، زار
گرفتند شیون به هر کوهسار
سوگ سیاوش نه تنها در بین مردم، بلکه در طبیعت و فضای عمومی نیز بازتاب پیدا می کند:
بنالد همی بلبل از شاخ سرو
چو دراج زیر گلان با تذرو
فردوسی همین طور از داغ و سوگ سیاوش سخن می گوید که نه تنها ایران، بلکه توران را نیز فراگرفته است:
همه شهر توران پر از داغ و درد
به بیشه درون برگ گلنار زرد
در ادامه، فردوسی از لحظه ای می گوید که کی کاووس خبر مرگ فرزندش سیاوش را می شنود. در این ابیات، مراسم عزاداری او به تصویر کشیده می شود: کی کاووس بر سر و صورت خود چنگ می زند و پیراهنش را پاره می کند:
چو این گفته بشنید کاووس شاه
سر نامداران نگون شد ز گاه
بر و جامه بدرید و رخ را بکند
به خاک اندر آمد ز تخت بلند
فردوسی در ابیات دیگری نیز از عزاداری و مراسم سوگواری جمعی ایرانیان برای سیاوش سخن می گوید:
برفتند با مویه ایرانیان
برآن سوگ بسته به زاری میان
همه دیده پرخون و رخساره زرد
زبان از سیاوش پر از یادکرد
چو طوس و چو گودرز و گیو دلیر
چو شاپور و بهرام و فرهاد شیر
همه جامه کرده کبود و سیاه
همه خاک بر سر بجای کلاه
همان طور که گفته شد، زنان شاهنامه هنگام سوگواری صورت خودرا می خراشیدند، سر را برهنه می کردند و گیسوانشان را می بریدند. مردان شاهنامه نیز در عزاداری، کلاه از سر برمی داشتند، به خاک می افتادند، خاک بر سر می کردند، موی سر و ریش خودرا می کندند، لباسشان را پاره می کردند و گوشت تن خودرا می خراشیدند.
در نهایت، این ابیات نشان می دهند که وقتی خبر قتل سیاوش به کاووس شاه رسید، او از مرگ فرزندش بشدت اندوهگین شد. ایرانیان با لباس های سیاه به سوگ سیاوش نشستند و رستم نیز با شنیدن این خبر، از شدت اندوه بی تاب و خشمگین شد. او بعد از یک هفته عزاداری، در روز هشتم صدای شیپور انتقام را بلند کرد و برای خون خواهی آماده شد.
تهمتن چو بشنید ازو رفت هوش
ز زاول برآمد به زاری خروش
به چنگال رخساره بشخود زال
همی ریخت خاک از بر شاخ و یال
به یک هفته با سوگ بود و دژم
به هشتم برآمد ز شیپور دم
سپه سر به سر بر درِ پیلتن
ز کشمیر و کاول شدند انجمن
به درگاه کاووس بنهاد روی
دو دیده پر از خون و دل کینه جوی
رستم با ورزاد، یکی از فرماندهان تورانی، جنگید و در نبردی سخت او را به قتل رساند. سپس فرامرز، پسر رستم، در جنگی دیگر با لشکر توران درگیر شد و بعد از نبردی شدید پیروز شد و به انتقام سیاوش سر ورزاد را برید. بالاخره، رستم و یارانش برای گرامی داشت سیاوش، کشته های دشمن را بر خاک افکندند و به خون خواهی ادامه دادند.
خلاصه اینکه جانوران در کنار انسان ها زندگی می کنند و پادشاهی کیومرث بر نظمی استوار است که بین جهان انسانی و جهان طبیعی ارتباط برقرار می کند. دلیل دوم این بود که مرده را ناپاک می دانستند و باور داشتند که او زمینِ سپندارمذ، آتشِ اورمزد یا آبِ آناهید را آلوده می کند؛ این سه ایزد نگهبان این سه عنصر هستند. در این ابیات، مراسم عزاداری او به تصویر کشیده می شود: کی کاووس بر سر و صورت خود چنگ می زند و پیراهنش را پاره می کند: چو این گفته بشنید کاووس شاه سر نامداران نگون شد ز گاه بر و جامه بدرید و رخ را بکند به خاک اندر آمد ز تخت بلند فردوسی در ابیات دیگری نیز از عزاداری و مراسم سوگواری جمعی ایرانیان برای سیاوش سخن می گوید: برفتند با مویه ایرانیان برآن سوگ بسته به زاری میان همه دیده پرخون و رخساره زرد زبان از سیاوش پر از یادکرد چو طوس و چو گودرز و گیو دلیر چو شاپور و بهرام و فرهاد شیر همه جامه کرده کبود و سیاه همه خاک بر سر بجای کلاه همان گونه که گفته شد، زنان شاهنامه هنگام سوگواری صورت خودرا می خراشیدند، سر را برهنه می کردند و گیسوانشان را می بریدند.
این مطلب دست و هنر مورد پسنده؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب دست و هنر مرتبط
نظرات کاربران دست و هنر در مورد این مطلب