صنایع فرهنگی امروز، میراث دار بیت الحکمه بغداد
به گزارش دست و هنر، امروز وقتی از صنایع فرهنگی بعنوان موتور اقتصاد دانش بنیان و هویت ساز جوامع مدرن یاد می شود، بیت الحکمه بغداد را میتوان اولین و پیچیده ترین نمونه تاریخی این مفهوم دانست.
خبرگزاری مهر،
گروه فرهنگ و ادب، زینب رازدشت:
امروز که از صنایع فرهنگی بعنوان موتور محرک اقتصاد دانش بنیان و هویت ساز جوامع مدرن یاد می شود، کمتر کسی به ریشه های تاریخی این مفهوم در تمدن اسلامی توجه می کند.
بیت الحکمه بغداد را می توان یکی از اولین و پیچیده ترین زیست بوم های فرهنگی تاریخ دانست؛ جایی که تولید دانش، ترجمه متون، نشر آثار، گفتگوی میان فرهنگی، حمایت دولتی از نخبگان و تجاری سازی دانش (از طریق صنعت کاغذ، کتابت و ترجمه) در هم تنیده بودند. در واقع، آن چه امروز صنایع خلاق و اقتصاد فرهنگ می نامیم، نمونه اولیه اش را در نظام مندسازی دانش در بغداد عصر طلایی می توان دید. از این زاویه، مرور تاریخ بیت الحکمه نه فقط یک سفر به گذشته، بلکه بازخوانی الگویی الهام بخش برای سیاستگذاری فرهنگی در عصر دیجیتال است.
شهر بغداد در ۱۲۰۰ سال پیش عصر طلایی خویش را می گذراند. در آن زمان، این شهر پایتخت پر رونق جهان اسلام بود. در طول حدود ۵۰۰ سال، بغداد با وجود نخبگان دانش و فرهنگ به خود می بالید. این شهر اعتبار علمی و فرهنگی خویش را طی دوره حکومت خلفایی چون هارون الرشید، مأمون، المعتضد و المکتفی به دست آورده بود. در آن زمان بغداد ثروتمندترین شهر جهان و مرکز توسعه علمی و فرهنگی بود و با جمعیتی بیشتر از یک میلیون نفر از نظر وسعت فقط پس از شهر قسطنطنیه قرار می گرفت.
مردم در آستانه رشد و توسعه اجتماعی و دستیافتن به انواع کشفیات با اتحاد و یگانگی به دور هم جمع شدند و این در بغداد و تحت حاکمیت چهارنسل از خلفا تحقق یافت. دلیل این که بغداد به چنین سطحی از پیشرفت رسیده و توانسته بود آنرا تداوم بخشد این بود که این خلفا به جمع آوری آثار علمی خلاق و مبتکرانه در سطح جهان علاقه قلبی شخصی داشتند.
بیت الحکمه یکی از بزرگ ترین مدارس عالی جهان در تاریخ بشر
آن ها علاوه بر کتاب ها، متفکران مسلمان را هم گرد آوردند تا یکی از بزرگ ترین مدارس عالی جهان را در تاریخ بشر پایه گذری کنند؛ مدرسه ای که بیت الحکمه نامیده شد. این کانون اندیشه و تفکر در پیوند با فضای علمی و فرهنگی ویژه شهر بغداد، این شهر را به مرکز هنرها، علوم و ادبیات تبدیل کرد. نقشی که شهر بغداد در گسترش و توسعه علوم و هنر به سرتاسر جهان ایفا کرد، بسیار بزرگ و برجسته بود.
بیت الحکمه در دو مرحله مختلف توسعه اش به دو نام نامیده شد: در زمان خلیفه هارون الرشید که کل مجموعه تنها شامل یک تالار بود، بیت الحکمه نام داشت و بعد از آن رشد کرد و در زمان خلیفه مأمون به یک مدرسه عالی تبدیل شد، دارالحکمه لقب گرفت. معنای هر دو این نام ها، خانه حکمت و دانایی است. مدرسه کتابخانه بزرگی داشت که کتابخانه مجموعه عظیمی از آثار علمی در موضوعات مختلف و به خیلی از زبان ها گردآوری شده بود. وجود این کتابخانه، بر اعتبار و رونق علمی مدرسه می افزود.
خلیفه محمد المهدی اولین بار زمانی به گردآوری آثار و نسخه های خطی علمی اقدام نمود که در جریان یک ماموریت خلیفه الهادی، به جمع آوری این آثار ادامه داد تا این که پسرش، خلیفه هارون الرشید، که از سال ۱۷۰ تا ۱۹۴ هجری قمری حکومت می کرد، به صورت رسمی مدرسه علوم را بنا نهاد و مجموعه آثار علمی را به گونه ای نظام مند گرد آورد. خلیفه مأمون که مدت بیست سال و از سال ۱۹۸ هجری قمری حکومت می کرد، در جهت توسعه بیت الحکمه قدمهای بلندی برداشت و به هر یک از رشته های علمی بخش خاصی را اختصاص داد.
برایان ویتکر در سپتامبر ۲۰۰۴ میلادی در روزنامه انگلیسی گاردین نوشت که بیت الحکمه مرکزی بی همتا برای آموزش علوم انسانی و تجربی شامل ریاضیات، نجوم، طب، شیمی، جانورشناسی و جغرافی به کمک متون یونانی(متعلق به ارسطو، افلاطون، بقراط، اقلیدس، فیثاغورث و دیگران)، هندی و فارسی بود.
در این مدرسه متفکران با رفتن به بزرگ ترین مجموعه علمی جهان دانش بسیار می اندوختند و تجربه های علمی و یافته های خویش را بر اساس این بنیان علمی قوی، می ساختند. به این ترتیب، بیت الحکمه پر از دانشمندان یا علما، کارشناسان هنر، مترجمان معروف، نویسندگان، مردان اهل ادب، شعرا و متخصصان دیگر حوزه های هنر و صنعت شد.
استفاده از زبان ها برای ترجمه نسخه های خطی
این متفکران سده های میانه هر روز برای ترجمه، خواندن، نوشتن، مباحثه و گفت و گو یکدیگر را ملاقات می کردند. در مدرسه، طالبان علم از مناطق مختلف باهم برخورد می کردند و اندیشه های شان با یکدیگر در هم می آمیخت. زبان هایی که در این مدرسه با آنها سخن گفته و نوشته می شد، شامل عربی، زبان های میانجی، فارسی، عبری، آرامی، یونانی، لاتین و سانسکریت بود که از آنها برای ترجمه نسخه های خطی ریاضیات هند باستان استفاده می شد.
از مترجمان مشهور مدرسه، یوحنا ابن البطریق الترجمان، پسر پاتریارک را می توان نام برد که بیشتر از طب، در عرصه فلسفه فعالیت داشت؛ او کتاب حیوانات ارسطو را که شامل ۱۹ فصل بود، از لاتین ترجمه کرد. حنین بن اسحاق مترجم مشهور دیگری بود که کتاب های پزشک یونانی، بقراط و جالینوس را به عربی ترجمه کرد.
از جمله دانشمندانی که خلیفه مأمون برای ترجمه آثار ارسطو برگزید، کندی، پزشک، فیزیک دان، فیلسوف، ریاضی دان، اهل هندسه، شیمی دان، منطق دان و ستاره شناس معروف بود. کندی هنگام انجام دادن کارهای تحقیقاتی از کتابخانه شخصی خود معروف به الکندیه استفاده می کرد.
مأمون خلیفه ای دوراندیش و آینده نگر بود و در جست وجوی دانش با دیگر رهبران جهان ارتباط برقرار کرد. گفته شده است که او به پادشاه سیسیل نامه ای نوشت و در آن از او کل کتاب های کتابخانه سیسیل را درخواست نمود. این کتابخانه از نظر داشتن کتاب های علمی و فلسفی بسیار غنی بود. پادشاه سیسیل با فرستادن رونوشت هایی از کتاب های کتابخانه سیسیل، به این درخواست خلیف مأمون پاسخ مثبت داد.
شیوه انتقال و جابه جایی کتاب ها متفاوت بود. گفته شده که مأمون در نبود هواپیماهای مدرن امروزی برای انتقال کتاب های دست نویس و نسخه های خطی از خراسان(ایران) به بغداد از صد نفر شتر بهره برده است. مأموران از امپراطور بیزانس نیز درخواست نمود تا بعضی دانشمندانش را برای ترجمه کتاب های مفیدی که در آن امپراتوری انبار شده بودند، بفرستد. امپراطور پذیرفت و دانشمندانی را به بغداد فرستاد. آنها وظیفه داشتند که کتاب های دانشمندان یونانی را ترجمه کنند و سپس این کتاب ها را به کشور خویش بازگردانند. مأمون نه تنها تشکیلات بیت الحکمه را گسترش داد بلکه خود در سخنرانی ها و مباحثات دانشمندان و متفکران شرکت می کرد.
او همینطور یک مرکز ستاره شناسی به نام رصدخانه فلکی تأسیس کرد. این محل را منجمان شخصی او که یک نفر یهودی به نام سند بن علی الیهودی و یک نفر مسلمان به نام یحیی بن ابی منصور بودند، اداره می کردند. گفته شده است که سند به دست خود مأمون به دین اسلام تشرف یافت. مأمون در ضمن در دست داشتن زمان امور بیت الحکمه، همچون پدرش به ایجاد موسسات عالی آموزشی، رصدخانه ها و کارخانه های پارچه بافی کمر همت بست.
شمار موسسات آموزش عالی در دوران خلافت او به ۳۳۲ رسید. این موسسات پر از دانشجویانی بودند که در رشته های مختلف علمی و هنری ادامه تحصیل می دادند. او همین طور از گروهی از دانشمندان خواست که نقشه دنیا را تهیه کنند و آنان نیز چنین کردند. این نقشه که به الصوره المأمونیه یا نقشه مأمون مشهور شد، بر پایانه نقشه های موجود و در دسترس جغرافی دانان یونانی شکل گرفت اما مبسوط تر و مفصل تر از آنها بود.
در میان چهره های درخشان خانه حکمت در آن زمان، برادران بنوموسی، ریاضی دان و مخترع ابزارهای مکانیکی هوشمند، خوارزمی، پدرجبر، کندی، مخترع رمزگشایی و نظریه موسیقی، سعیدبن هارون الکاتب، نویسنده، حنین بن اسحاق، پزشک و مترجم و پسرش اسحاق شهرت بسیار داشتند.
این نام ها بارها و بارها در سرتاسر این کتاب ظاهر می شوند؛ برای اینکه این افراد با تلاش در زمینه پژوهش، اختراع و بنای دانش برپایه آزمایش ها و تجربیات حقیقی، شالوده بیشتر آن چه را ما امروز می دانیم، فراهم آورده اند.
مأمون مردی بصیر و ژرف اندیش در زمینه آموزش و پرورش بود. تعدادی از مورخان او را طراح تمدن عرب لقب داده اند و این به سبب میراث غنی فرهنگی است که وی در بغداد از خود به جا نهاده بود. وجود بیت الحکمه و شکوه و عظمت شهر بغداد این شهر را به کلان شهری پرجنب و جوش با جمعیتی از دانشمندان و کارشناسان روزگار مبدل کرده بود.
به هرحال ما باید بین بیت الحکمه عده عباسی و بیت الحکمه(دارالحکمه) خلفای فاطمی که خلیفه الحاکم در سال ۳۹۶ هجری قمری آنرا در شهر قاهره تأسیس کرد، تفاوت قائل شویم. این مؤسسه آموزش عالی ۱۶۵ سال به فعالیت خود ادامه داد. در قرن سوم و چهارم در شهر های دیگری از ایالت های شرقی جهان اسلام شمار زیادی دارالعلم یا خانه دانش با هدف رقابت با دارالحکمه بغداد به وجود آمدند.
کلاس های درس که در مساجد تشکیل می شد
هزارسال پیش در کشورهای مسلمان کلاس های درس در مسجدها تشکیل می شدند. در آن زمان بین دین و دانش تفاوتی وجود نداشت؛ همانطور که مسجدها نیز هم محل عبادت و هم آموزش بودند. علوم هم یکی از موضوعات درسی بود. در زمان حضرت محمد(ص) در قرن اول هجری در شهر مدینه که حالا در کشور عربستان سعودی است، ۹ مسجد وجود داشت. اولین مدرسه در سال ۱۲ هجری قمری در آن شهر ساخته شد. آزادمنشی مسلمانان و خودداری آنان از نمایش دادن رواج تحصیل در بین مردم، از عوامل رشد سریع و چشم گیر تمدن اسلامی بود. تحصیل علم در جهان اسلام آن چنان اشاعه یافته بود که پیدا کردن مسلمانی که نمی توانست بخواند و بنویسد، کار دشواری بود.
امروزه مردم بیشتر از هر زمان دیگری در گذشته، متقاضی تحصیلات دانشگاهی هستند. تنها در انگلستان، کمی کمتر از ۵۰۰ هزار نفر می خواهند تحصیل در یکی از دوره های تمام وقت را آغاز کنند و تعداد بیشتری از زنان در مقایسه با مردان، به تحصیل خود ادامه می دهند. این جستجو برای دانش، میل قلبی مسلمانان بود، چرکه در قرآن سعی برای کسب دانش، مشاهده و تأمل و تفکر بشدت سفارش شده است. این به آن معناست که در سرتاسر جهان اسلام، موضوعات علمی پیشرفته در مساجد، مدارس، بیمارستان ها، رصدخانه ها و خانه های دانشمندان تدریس می شد.
شمار زیادی از مردم کتاب های شان را به مساجد اهدا می کردند. بسیار اتفاق می افتاد که یک فرد محقق یا دانشمند، کتابخانه اش را برای مسجد شهر به ارث می گذاشت و بدین سان مطمئن می شد که نه تنها کتاب هایش حفظ می شوند بلکه در اختیار افراد تحصیل کرده ای قرار می گیرند که آنها را مطالعه خواهند کرد. بدین سان دانشگاه های قرطبه و طلیطله رونق بسیار یافتند و نه تنها مسلمانان بلکه مسیحیان از سرتاسر دنیا در آنجا گرد آمدند. در تمدن اسلامی بیشتر از یک هزار سال پیش به حلقة العلم یا حلقه های علم بر می خوریم. در این حلقه ها استاد در وسط، روی صندلی(کرسی) می نشسته است و شاگردان به دور او حلقه می زده اند.
صنایع فرهنگی میراث دار جریان های تاریخی
در ادامه این تصویر باشکوه از تمدن اسلامی و نقش بی بدیل بیت الحکمه در شکوفایی دانش و خردورزی، امروز نیز صنایع فرهنگی می توانند میراث دار چنین جریان های تاریخی باشند. بغداد عصر طلایی، با تکیه بر ترجمه، پژوهش، گفتگوی میان فرهنگی و سرمایه گذاری بر نخبگان، الگویی تمام عیار از یک زیست بوم فرهنگی پویا عرضه می دهد؛ جایی که کتاب، دانش، هنر و فناوری در هم تنیده بودند و نتیجه آن تمدنی شد که قرن ها جهان را تحت تاثیر قرار داد.
امروز نیز صنایع فرهنگی از نشر و تولید محتوای دیجیتال گرفته تا فیلم، پویانمایی، بازیهای کامپیوتری و گردشگری علمی ـ می توانند با الهام از همان روحیه جمع آوری، ترجمه، تولید و اشاعه دانایی، پیوندی باردیگر با این میراث تاریخی برقرار کنند. ساختن «خانه های حکمت» نوین، نه در شکل عمارت های قدیمی، بلکه در قالب شبکه های خلاق، مراکز نوآوری فرهنگی و زیست بوم های دانش بنیان، وظیفه امروز ما برای تداوم آن مسیر تمدنی است. بدین ترتیب، روایت بیت الحکمه از یک گزارش تاریخی به یک نقشه راه برای آینده صنایع فرهنگی تبدیل می شود؛ تا همچون گذشته، دانایی، گفت و گو و خلاقیت، موتور محرک تمدن سازی باشد.
به طور خلاصه همچون دانشمندانی که خلیفه مأمون برای ترجمه آثار ارسطو برگزید، کندی، پزشک، فیزیک دان، فیلسوف، ریاضی دان، اهل هندسه، شیمی دان، منطق دان و ستاره شناس معروف بود. این محل را منجمان شخصی او که یک نفر یهودی به نام سند بن علی الیهودی و یک نفر مسلمان به نام یحیی بن ابی منصور بودند، اداره می کردند. این نقشه که به الصوره المأمونیه یا نقشه مأمون مشهور شد، بر پایانه نقشه های موجود و در دسترس جغرافی دانان یونانی شکل گرفت اما مبسوط تر و مفصل تر از آنها بود.
این مطلب دست و هنر مورد پسنده؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب دست و هنر مرتبط
نظرات کاربران دست و هنر در مورد این مطلب