زبان هندسه و کاشی در طراحی مسجد شیخ لطف ا...
دست و هنر: دقت در هندسه، تنوع روشهای فنی کاشی کاری و ترکیب رنگ های هماهنگ، مسجد شیخ لطف ا... را به یکی از شاخص ترین نمونه های معماری دوره صفوی تبدیل نموده است.
به گزارش دست و هنر به نقل از مهر، دوران صفوی یکی از مقاطع مهم در توسعه هنر معماری ایران بحساب می آید. دوره ای که در آن، استفاده از الگوهای هندسی، کاشی کاری های متنوع و ترکیب بندی دقیق عناصر معماری در ساخت بناهای مذهبی و حکومتی گسترش یافت. بخشی از این خاصیت ها در مسجد شیخ لطف ا... اصفهان قابل مشاهده است؛ بنایی که در دوره سلطنت شاه عباس اول ساخته شد و از نظر طراحی داخلی، شیوه اجرای تزئینات و هماهنگی میان عناصر معماری، از نمونه های شناخته شده معماری صفوی به حساب می آیند.
در این مسجد، کاشی کاری های معرق و هفت رنگ در قسمتهایی مانند گنبد، دیوارها و محراب به کار رفته و در کنار نقوش هندسی و اسلیمی، ساختار تزئینی بنا را شکل داده اند. استفاده از رنگ هایی مانند لاجوردی، فیروزه ای، کرم و طلایی نیز بخشی از ترکیب بصری فضا را تشکیل می دهد. کتیبه های اجراشده با خطوط ثلث، نستعلیق و کوفی نیز در بخش های مختلف بنا، همچون گنبد و محراب، در کنار سایر عناصر تزئینی قرار گرفته اند. ساخت مسجد در سال ۱۰۱۱ هجری قمری به دستور شاه عباس اول شروع شد و بعد از حدود ۱۸ سال به پایان رسید. در ادامه این گزارش با مروری بر پیشینه ساخت مسجد، به بررسی خاصیت های معماری، شیوه های کاشی کاری و نقش کتیبه ها در نظام تزئینی این بنا می پردازد.
پیشینه تاریخی و خاصیت های کارکردی بنا
مسجد شیخ لطف ا... در ضلع شرقی میدان نقش جهان اصفهان قرار دارد و ساخت آن در سال ۱۰۱۱ هجری قمری به دستور شاه عباس اول شروع شد. عملیات راه اندازی و اجرای تزئینات بنا حدود ۱۸ سال ادامه یافت و در سال ۱۰۲۸ هجری قمری به پایان رسید. این مسجد به نام شیخ لطف ا...، از علمای شیعه عصر صفوی، نام گذاری شده است. شیخ لطف ا... که اهل منطقه جبل عامل لبنان بود، به دعوت شاه عباس اول به ایران آمد و قبل از استقرار در اصفهان، در شهرهایی مانند مشهد و قزوین به کارهای علمی و مذهبی پرداخت. ساخت این مسجد در چهارچوب سیاستهای مذهبی حکومت صفوی و با هدف فراهم کردن فضایی برای حضور و فعالیت شیخ لطف ا... انجام شد.
از نظر کارکرد، مسجد شیخ لطف ا... با خیلی از مساجد دوره صفوی متفاوت است. این بنا جهت استفاده عمومی و برگزاری نمازهای جماعت طراحی نشده بود و بیشتر بعنوان مسجد اختصاصی شاه و دربار مورد استفاده قرار می گرفت. به همین دلیل، برعکس خیلی از مساجد بزرگ آن دوره، بدون صحن و مناره است. این خاصیت ها در کنار موقعیت مسجد در مجموعه میدان نقش جهان، نشان میدهد که بنا افزون بر کارکرد مذهبی، بخشی از طرح معماری مجموعه سلطنتی صفوی نیز بوده است. در این چارچوب، تزئینات کاشی کاری، کتیبه ها و سایر عناصر معماری، علاوه بر جنبه های هنری، در شکل گیری به هویت بصری این مجموعه نقش داشته اند.
تلفیق روشهای فنی معرق و هفت رنگ در نظام تزئینی مسجد
بخش مهمی از هویت بصری مسجد شیخ لطف ا... را کاشی کاری های آن تشکیل می دهد؛ تزئیناتی که با استفاده از شیوه های مختلف اجرا، در بخش های متعدد بنا به کار رفته اند. در بین این تکنیک ها، کاشی معرق و هفت رنگ بیشترین کاربرد را دارند. در شیوه معرق، قطعات کوچک کاشی با رنگ های مختلف در کنار یکدیگر قرار گرفته اند تا نقوش هندسی و اسلیمی بر روی دیوارها، طاق ها و قسمتهایی از گنبد شکل بگیرد. در مقابل، تکنیک هفت رنگ بیشتر در سطوح وسیع تر مورد استفاده قرار گرفته و امکان اجرای همزمان رنگ های متنوع را بر روی یک قطعه کاشی فراهم آورده است.
همچنین، ترکیب رنگ هایی مانند لاجوردی، فیروزه ای، کرم و طلایی، در کنار نقوش گیاهی و هندسی، از دیگرساختار تزئینی مسجد هستند. کاشی های فیروزه ای در قسمتهایی از گنبد و رواق ها به کار رفته اند و در کنار سایر رنگ ها، سبب افزایش تنوع بصری سطوح شده اند. در کتیبه های مسجد نیز خطوط کوفی، ثلث و نستعلیق بر روی کاشی ها دیده می شود که در کنار نقوش اسلیمی، بخشی از ترکیب بندی تزئینی بنا را می سازند. نقوش گیاهی، شامل طرح هایی گرفته شده از گل ها، برگ ها و شاخه ها، در کنار الگوهای هندسی در بخش های مختلف بنا تکرار شده اند. هم نشینی این عناصر با ترکیب رنگ های گرم و سرد، موجب ایجاد پیوستگی میان سطوح مختلف شده و هماهنگی میان کاشی کاری، کتیبه ها و فرم معماری را در فضای داخلی مسجد نشان میدهد.
منطق ریاضی در کالبد معماری
در مسجد شیخ لطف ا...، تزئینات فقط جهت زیباسازی فضا به کار نرفته اند، بلکه بخشی از منطق طراحی و سازماندهی معماری بنا را شکل می دهند. نقش مایه های هندسی با نظمی دقیق و حساب شده، از طاق ها و گنبد گرفته تا دیوارهای داخلی، در سرتاسر بنا امتداد یافته اند و ساختاری منسجم را نشان می دهند. این الگوها بر پایه اصول تقارن و محاسبات هندسی شکل گرفته و به این علت، هر بخش از تزئینات در ارتباطی هدفمند با سایر اجزای معماری قرار دارد. در کنار این نظم هندسی، انتخاب رنگ ها نیز نقشی تعیین کننده در تشکیل هویت بصری مسجد دارد. استفاده از طیف های آبی تیره، فیروزه ای و طلایی، علاوه بر ایجاد هماهنگی، به برجسته شدن فرم های معماری و افزایش عمق بصری فضا کمک کرده است. حاصل این ترکیب، فضایی است که نگاه مخاطب را بصورت طبیعی به سوی کانون های اصلی بنا، همچون مرکز گنبد و قوس های معماری، هدایت می کند؛ موضوعی که بیان کننده تسلط معماران صفوی بر دانش هندسه و کارکرد آن در طراحی معماری است.
ویژگی مهم دیگر این بنا، پیوند دقیق میان نقوش هندسی و کتیبه های خوشنویسی است. خطوط عربی و نستعلیق در کنار الگوهای هندسی، نه بعنوان عناصری مستقل، بلکه بعنوان بخشی از یک نظام بصری واحد به کار گرفته شده اند. این هم نشینی، ضمن حفظ همبستگی فضای داخلی، نشان میدهد که خوشنویسی نیز در این مسجد نقشی فراتر از تزئینات صرف داشته و در تکمیل ساختار معماری مشارکت کرده است.
بررسی این خاصیت ها نشان میدهد که نظام تزئینی مسجد شیخ لطف ا... تنها یک پوشش سطحی برای زیبایی بنا نیست، بلکه بخشی از سازوکار طراحی، مدیریت فضا و هدایت نور محسوب می شود. در این مسجد، هندسه، رنگ، نور و نوشتار در چارچوب یک ساختار هماهنگ در کنار یکدیگر قرار گرفته اند تا علاوه بر خلق جلوه ای چشم نواز، نظمی دقیق و هدفمند را در کالبد بنا شکل دهند. تلفیق محاسبات هندسی با مهارت بالای کاشی کاران دوره صفوی نیز سبب شده است تزئینات، نقشی فراتر از جلوه های بصری پیدا کنند و به یکی از ارکان اصلی سازماندهی فضا و هدایت نگاه مخاطب تبدیل شوند. همین همبستگی میان دانش مهندسی و خلاقیت هنری است که مسجد شیخ لطف ا... را به یکی از شاخص ترین نمونه های معماری دوران صفوی تبدیل کرده؛ بنایی که در آن هر نقش، هر خط و هر زاویه، بخشی از یک نظام دقیق و هماهنگ معماری شمرده می شود.
بطور خلاصه، این مسجد به نام شیخ لطف ا...، از علمای شیعه عصر صفوی، نام گذاری شده است. که اهل منطقه جبل عامل لبنان بود، به دعوت شاه عباس اول به ایران آمد و پیش از استقرار در اصفهان، در شهرهایی مانند مشهد و قزوین به کارهای علمی و مذهبی پرداخت. به همین دلیل، برعکس بسیاری از مساجد بزرگ آن دوره، بدون صحن و مناره است.
منبع: دست و هنر
این مطلب دست و هنر مورد پسنده؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب دست و هنر مرتبط
نظرات کاربران دست و هنر در مورد این مطلب