چطور مفاهیم شیعی در طراحی ضریح امام رضا(ع) دیده می شود؟
دست و هنر: در طراحی ضریح امام رضا(ع) مجموعه ای از نقوش و کتیبه ها وجود دارد که تنها کارکرد زیبایی شناختی ندارد بلکه هر یک از این عناصر قسمتی از مفاهیم دینی، تاریخی و فرهنگی را منتقل می کند.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی:
ضریح، در سنت معماری و هنر مذهبی شیعه، سازه ای است که اطراف مزار قرار می گیرد و در دوره های مختلف با بهره گیری از هنرهایی مانند خوشنویسی، کتیبه نگاری، فلزکاری، قلم زنی، زرگری، خاتم کاری و طراحی نقوش ساخته و تزئین شده است. این عناصر در کنار هم، قسمتی از خصوصیت های هنری و مذهبی ضریح را شکل می دهند. مرقد مطهر امام رضا(ع) در مشهد نیز در طول تاریخ شاهد تغییر و ساخت ضریح های مختلف بوده است. برمبنای منابع تاریخی، قبل از تشکیل ضریح بصورت امروزی، صندوق هایی بر فراز مرقد قرار داشته و در دوره های بعد، ضریح هایی با جنس، ساختار و تزیینات متفاوت ساخته و نصب شده اند. ضریحی که امروز بر مرقد امام رضا(ع) قرار دارد، پنجمین ضریحی است که در دوره های تاریخی مختلف تولید شده. ضریح پنجم با طراحی محمود فرشچیان، از عناصر مختلفی مانند نقوش اسلیمی، گل و برگ، کتیبه های قرآنی، خوشنویسی و ترکیب طلا و نقره تشکیل شده است. در طراحی آن همینطور از برخی اعداد و نقوش با مضامین در رابطه با باورهای شیعی استفاده شده است. در ادامه این گزارش، به مرور تاریخچه پنج ضریح امام رضا(ع) و روند تغییرات آنها پرداختیم و در ادامه، ساختار، طراحی، کتیبه ها، نقوش و هنرهای به کاررفته در ضریح کنونی را بررسی کردیم.
نخستین ضریح امام رضا (ع) چه شکلی بود و چطور تغییر کرد؟
ضریح در فرهنگ معماری و هنر مذهبی، سازه ای مشبک است که پیرامون مزار شخصیت های مذهبی قرار می گیرد. ضریح در دوره های مختلف شامل مجموعه ای از هنرها و فنون همچون طراحی، درودگری، نقاشی، کتیبه نگاری، خوشنویسی، حجاری، میناکاری، قلم زنی، زرگری و مرصع کاری بوده است. در مورد مرقد مطهر امام رضا(ع) نیز تشکیل ضریح کنونی حاصل یک روند تاریخی چندمرحله ای است. برمبنای روایتهای تاریخی، در ابتدا سنگی برای مشخص کردن محل دفن قرار داشته و با گذشت زمان، صندوقی با حجم و ارتفاع بیشتر بر فراز مرقد ساخته شده است. در مرحله بعد، ضریح به عنوان سازه ای مشبک پیرامون صندوق و مرقد شکل گرفته.
درباره نخستین ضریح قرارگرفته بر مرقد مطهر امام رضا(ع)، در منابع تاریخی روایتهای مختلفی وجود دارد. در تعدادی منابع ساخت آنرا به دوره تیموریان نسبت دادند و برخی دیگر از دوره شاه اسماعیل اول یا شاه عباس اول صفوی نام برده اند. در صورتیکه در بعضی از منابع تاریخی، ساخت این ضریح به دوره شاه طهماسب اول صفوی نسبت داده شده است. بر طبق این روایت، ضریح نخست، در میانه قرن دهم هجری قمری ساخته شده و ساختاری چوبی با تسمه های فلزی و پوشش طلا و نقره داشته است. این ضریح بر روی صندوق چوبی مرقد قرار گرفته بود. البته در رابطه با جنس ضریح نیز اتفاق نظر وجود ندارد. بیشتر منابع آنرا چوبی دانسته اند، اما در رابطه با نوع چوب، از شمشاد و صندل نام برده شده و برخی منابع نیز جنس آنرا نقره یا فولاد ذکر کرده اند.
ضریح دوم که به «نگین نشان» شهرت دارد، در سال ۱۱۶۰ هجری قمری ساخته و نصب شده است. در تعدادی منابع، شاهرخ، فرزند رضاقلی میرزا و از نوادگان نادرشاه افشار، به عنوان واقف این ضریح معرفی شده است. از خصوصیت های این ضریح، می توان از نگین هایی مانند یاقوت و زمرد در بخشهایی از ساختار آن یاد کرد. اعتمادالسلطنه مشخصات این ضریح را نیز بصورت کامل در نوشته هایش آورده است. وی در وصف ضریح دوم می نویسد: «ضریح دوم نیز از فولاد است، ولی در هر گوی آن چهار دانه یاقوت و یک دانه زمرد نصب است که دانه ها در ورق طلای ضخیمی نصب شده، مثل نگین دان انگشتر و آنرا در روی فولاد ضریح نصب کرده اند، به صورتی که طلا از دور نمایان است». همینطور کتیبه ای در رابطه با وقف و نصب ضریح بر آن قرار داشته است. این ضریح بعدها در مجموعه ضریح های قرارگرفته بر مرقد امام رضا(ع) باقی ماند و قسمتی از تاریخ تغییر و تحول ساخت ضریح در حرم رضوی را شکل داد.
ضریح سوم، جای خویش را به «شیر و شکر» داد
درباره زمان دقیق ساخت و بانی ضریح سوم اطلاعات دقیقی در منابع وجود ندارد. با این وجود، وجود این ضریح در دوره فتحعلی شاه قاجار ثبت شده است. یکی از شواهد مربوط به این نوبت، درِ مرصعی است که فتحعلی شاه در سال ۱۲۳۳ هجری قمری به آستانه رضوی اهدا کرد و در قسمت شرقی ضریح قرار گرفت. به همین دلیل، در تعدادی نوشته ها، به خاطر ارتباط نام فتحعلی شاه با کتیبه درِ مرصع، از او به عنوان بانی ضریح یاد شده است؛ در صورتیکه اعتمادالسلطنه این ضریح را بدون کتیبه دانسته است. طبق گزارش های موجود، ضریح سوم از جنس فولاد بوده و بخشهایی از آن با تزیینات طلا پوشانده شده بود و در قسمت بالایی، سازه ای چوبی با پوشش طلا قرار داشت.
سه ضریح در اطراف مرقد امام رضا(ع)، به مدت حدود یک قرن و نیم وجود داشت. این وضعیت تا سال ۱۳۱۱ خورشیدی ادامه داشت؛ زمانیکه ضریح چوبی قدیمی به علت فرسودگی و هم زمان با اجرای عملیات نصب صندوق جدید، از محل برداشته شد. بعد از مرمت دو ضریح باقیمانده، آنها در محل قبلی قرار گرفتند و از سال ۱۳۱۱ تا ۱۳۳۸ خورشیدی، دو ضریح وجود داشت؛ ضریح نگین نشان در قسمت داخلی و نزدیک به مرقد و ضریح فولادی مربوط به دوره قاجار در قسمت بیرونی تر قرار گرفته بود.
ضریح چهارم نیز در سال ۱۳۳۸ خورشیدی ساخته شد و به علت استفاده از طلا و نقره با نام «شیر و شکر» شناخته می شود. این ضریح بعد از برداشته شدن ضریح فولادی دوره قاجار و انتقال آن به موزه آستان قدس رضوی، بر روی ضریح نگین نشان قرار گرفت. ضریح فولادی برداشته شد و بعد از مرمت بخشهایی از کف و سنگ های اطراف مرقد، ضریح نگین نشان مورد پاک سازی و اصلاح قرار گرفت. سپس چهارچوب ضریح جدید نصب و روکش ها، قاب ها و سقف آن اجرا شد. بر روی سقف داخلی این ضریح نیز کتیبه ای شامل یک دوبیتی قرار گرفته که تاریخ آن با محاسبه ابجد، سال ۱۳۷۰ هجری قمری ذکر شده است. ضریح چهارم حدود چهار دهه در حرم رضوی قرار داشت و بعد از فرسوده شدن بخشهایی از سازه و روکش های آن، زمینه ساخت ضریح پنجم برقرار شد.
طراحی محمود فرشچیان در «سیمین و زرین»
ضریح پنجم که با عنوان «ضریح سیمین و زرین» شناخته می شود، برمبنای طرح محمود فرشچیان ساخته شد. طراحی این ضریح بعد از بررسی و نظرخواهی از کارشناسان و کارشناسان انجام گرفت و عملیات ساخت آن از سال ۱۳۷۲ خورشیدی شروع شد. ساخت ضریح جدید پس از حدود چهار دهه از نصب ضریح «شیر و شکر» شکل گرفت. در طول این مدت، بخشهایی از سازه ضریح چهارم گرفتار فرسودگی شد و روکش های طلا و نقره آن نیز بر اثر استفاده و تعمیرات مختلف نیازمند جایگزینی شده بود. در نهایت بعد از بررسی های انجام شده، طرح فرشچیان برای ساخت ضریح جدید برگزیده شد.
در ساخت ضریح پنجم از ترکیب فلز، طلا و نقره استفاده شده و همینطور در قسمت داخلی و سقف ضریح، به جای پوشش چوبی ضریح پیشین، از خاتم کاری استفاده شده است. دو کتیبه شامل سوره های «یس» و «هل اتی» در اطراف ضریح قرار گرفته اند. آیات قرآن و اسماء حسنی نیز در قسمت های مختلف ضریح به خط خوشنویسی اجرا شده اند. در طراحی ضریح پنجم از مجموعه ای از نقوش و عناصر هندسی و گیاهی استفاده شده است. در چهار ضلع، گل های آفتابگردان، شمسه، نقوش اسلیمی و کتیبه های قرآنی همچون عناصری هستند که در طراحی آن به کاررفته است که در منابع در رابطه با طراحی ضریح، هر یک دارای ارتباطات نمادین با مفاهیم اسلامی و شیعی معرفی شده اند. ضریح پنجم همینطور نسبت به ضریح «شیر و شکر» ابعاد بیشتری دارد و بخش های مختلف آن با تلفیقی از نقوش و تزیینات ایرانی و اسلامی طراحی شده است.
ضریح، زبان انتقال مفاهیم شیعی
طراحی ضریح امام رضا(ع) شامل مجموعه ای از نقوش، عناصر هندسی، گیاهی و نوشتاری در کنار یکدیگر است. در این طراحی، کتیبه های موجود در کنار نقش هایی مانند اسلیمی، گل و برگ، شمسه، لچک و ترنج و محراب، ساختار بصری ضریح را شکل داده اند. یکی از عناصر تکرارشونده در طراحی ضریح، شمسه است. این نقش که در هنر ایرانی و اسلامی سابقه دارد، در تزیینات ضریح نیز به کار رفته و در تعدادی مطالعات نمادشناسانه، به خورشید و نور و در مواردی به نام پیامبر اسلام(ص) نسبت داده شده است. علاوه بر آن، گل های آفتابگردان در بخشهایی از لچکی های ضریح دیده می شوند که در منابع در رابطه با طراحی، با عنوان «شمس الشموس» و جایگاه امام رضا(ع) به عنوان امام هشتم یاد شده است.
نقوش اسلیمی، گل و برگ و لچک و ترنج نیز بخش دیگری از ساختار تزیینی ضریح را می سازند. نقش محراب نیز در چهار ضلع ضریح تکرار شده و در رأس محراب ها برخی اسامی آفریدگار قرار گرفته است. همچنین، اعداد در طراحی ضریح نقش و کاربرد مشخصی دارند. عددپنج در تعدادی عناصر به پنج تن آل عبا، عدد هشت به جایگاه امام رضا(ع) به عنوان امام هشتم و عدد چهارده به چهارده معصوم نسبت داده شده است. کتیبه ها نیز یکی از عناصر اصلی طراحی هستند. آیات قرآن، اسماء حسنی و عبارت های مذهبی در قسمت های مختلف ضریح قرار گرفته اند و در کنار نقش های گیاهی و هندسی، بخش نوشتاری طراحی را شکل می دهند. سوره های «یس» و «هل اتی» همچون کتیبه های اصلی ضریح پنجم هستند. انتخاب سوره هل اتی نیز در منابع در رابطه با ضریح، با عنایت به جایگاه این سوره در روایتهای مربوط به اهل بیت(ع) توضیح داده شده است. در مجموع، طراحی ضریح پنجم از ترکیب خط، عدد، هندسه، نقوش گیاهی و عناصر معماری شکل گرفته که در آن هر عنصر، علاوه بر کارکرد تزیینی، می تواند مفاهیمی در رابطه با توحید، نبوت، امامت و جایگاه امام رضا(ع) در باور شیعی را منتقل کند.
روایت تاریخ و مفاهیم دینی توسط کتیبه های ضریح
کتیبه ها در معماری و هنر مذهبی، قسمتی از عناصر تزیینی بنا و سازه های مذهبی را شکل می دهند. در ضریح امام رضا(ع) نیز نوشته ها در کنار نقوش هندسی و گیاهی قرار گرفتند و قسمتی از اطلاعات مربوط به باورهای دینی، بانیان و دوره ساخت را در خود جای داده اند. کتیبه های ضریح را می توان در چهار گروه شامل کتیبه های دینی، کتیبه های تزیینی، کتیبه های مربوط به بانی و واقف و کتیبه های نمادین دسته بندی کرد. کتیبه های دینی به طور عمده شامل آیات قرآن، اسامی الهی و عبارت های مذهبی هستند. در ضریح پنجم، سوره های «یس» و «هل اتی» در بخشهایی از بدنه پیرامونی آن قرار گرفتند. استفاده از این آیات، در کنار سایر نوشته های قرآنی و مذهبی، بخش نوشتاری طراحی ضریح را شکل می دهد. کتیبه های مربوط به بانی و واقف نیز اطلاعاتی در رابطه با سازنده، اهداکننده یا زمان ساخت و نصب تعدادی از ضریح ها ارایه می کنند و از این جهت، در مطالعه تاریخ ضریح اهمیت دارند.
در کنار متن های قرآنی و اطلاعات تاریخی، کتیبه ها با نقوش اسلیمی، گل و برگ و عناصر هندسی وجود دارد. شیوه قرارگیری حروف، نوع خط، قاب بندی و ترکیب آن با نقوش، قسمتی از طراحی بصری ضریح را تشکیل می دهد. کتیبه های حرم را می توان قسمتی از حافظه تاریخی و فرهنگی آن دانست، چون که برای زائر، این نوشته ها علاوه بر محتوای مذهبی، روایت هایی از دوره های مختلف ساخت، وقف و تغییرات حرم را نیز در خود دارند. حتی اشعار و عبارت های فارسی که در بخشهایی از فضای حرم دیده می شوند، قسمتی از ارتباط میان ادبیات فارسی و معماری مذهبی را نشان می دهند. بالاخره، در طراحی ضریح ائمه(ع) مجموعه ای از نمادها، نقوش، کتیبه ها و اشعار دیده می شود که کارکرد آنها فقط به جنبه های زیبایی شناختی محدود نمی گردد. هر یک از این عناصر می تواند قسمتی از مفاهیم دینی، عرفانی، تاریخی و فرهنگی را منتقل کند. استفاده از اسامی الهی، آیات قرآن، نام پیامبر(ص) و اهل بیت(ع)، نقوش هندسی و گیاهی و همینطور برخی اعداد، نمونه هایی از این عناصر هستند که در ساختار ضریح امام رضا(ع) نیز دیده می شوند. از این جهت، ضریح را می توان طراحی ضریح را مجموعه ای از عناصر نوشتاری دانست که کنار هم قرار گرفته اند تا مفاهیم مذهبی و فرهنگی را در قالب هنر بیان کنند.
بطور خلاصه در تعدادی منابع ساخت آن را به دوره تیموریان نسبت دادند و برخی دیگر از دوره شاه اسماعیل اول یا شاه عباس اول صفوی نام برده اند. وی در وصف ضریح دوم می نویسد: ضریح دوم نیز از فولاد است، ولی در هر گوی آن چهار دانه یاقوت و یک دانه زمرد نصب است که دانه ها در ورق طلای ضخیمی نصب شده، مثل نگین دان انگشتر و آن را در روی فولاد ضریح نصب کرده اند، به صورتی که طلا از دور نمایان است. عددپنج در تعدادی عناصر به پنج تن آل عبا، عدد هشت به جایگاه امام رضا(ع) به عنوان امام هشتم و عدد چهارده به چهارده معصوم نسبت داده شده است.
منبع: دست و هنر
این مطلب دست و هنر مورد پسنده؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب دست و هنر مرتبط
نظرات کاربران دست و هنر در مورد این مطلب