چرا دهتوک چند صدساله، بدون چهره ساخته می شود؟
به گزارش دست و هنر، یک عروسک ساز بلوچی اظهار داشت: برخی اعتقاد دارند چون این عروسک نماد یک عروس زیباست و عروس های بلوچ چهره خویش را تا روز آخر عروسی نشان نمی دهند، این عروسک نیز چهره ندارد.
رحیمه پرویزپور، سازنده عروسک بومی «دهتوک»، در رابطه با خاستگاه و قدمت این عروسک در گفتگو با گزارشگر مهر اظهار داشت: عروسک بومی بلوچی «دهتوک» متعلق به کل بلوچستان و عمدتا مربوط به مرکز تا جنوب بلوچستان است؛ یعنی محدوده ای از شهرستان ایرانشهر تا چابهار را دربرمی گرفته است. برمبنای گفته های مادربزرگ ها، این عروسک متعلق به دوره مادربزرگ های آنها بوده و بالاتر از چند قرن قدمت دارد.
پرویزپور اضافه کرد: این عروسک حداقل چند قرن قدمت دارد. در خلال تحقیقات میدانی، با مادربزرگی حدود ۱۰۰ ساله گفتگو کردیم. او معتقد بود که مادربزرگش و مادرش در دوران کودکی برای او این عروسک را می ساختند. او با دیدن «دهتوک»، با این که شنوایی ضعیفی داشت، بسیار خوشحال شد.
این عروسک ساز، ضمن اشاره به تلاش هایی برای احیا و ثبت ملی این عروسک بومی بیان نمود: کار احیای این عروسک را از شهرستان ایرانشهر و با مشارکت روستاهای آن، همچون روستای ابتر که بیشترین مشارکت را دراین خصوص داشت، شروع کردیم. تحقیقات برای ثبت ملی این عروسک نیز با کمک مردم محلی و کارشناسان میراث فرهنگی از سراسر بلوچستان، به ویژه مرکز بلوچستان، انجام شد و این مساله نشان دهنده اهمیت وجود «دهتوک» در زندگی قدیم مردم بلوچستان بوده است.
او در رابطه با معنای نام عروسک «دهتوک» اظهار داشت: کلمه «دهتوک» در زبان بلوچی به مفهوم «دخترک» یا همان «دختر کوچک» است. ما بلوچ ها به دختربچه های زیر سن هفت سال، «دهتوک» می گوییم؛ چون ظاهر، شکل و اندازه آن بیشتر شبیه یک دخترک کوچک است.
پرویزپور اضافه کرد: البته این عروسک زیرگونه های گوناگونی دارد. دهتوک را در گونه های دیگر، مانند «بانوروک» به مفهوم عروس کوچک به لحاظ ابعاد و «بیبوک» به مفهوم یک بی بی کوچک، که نماد زن بلوچ در دهه پنجاه به بعد است، نیز گاهی صدا می زدند. ولی آن چیزی که مادربزرگ های ما، به زبان مادربزرگ های خود، در تحقیقات اصلی بر نام آن تاکید داشتند، همان کلمه «دهتوک» است که باید گفت قدمتی تاریخی دارد.
این عروسک ساز، به انواع مختلف این عروسک اشاره و اظهار داشت: دهتوک در دو حالت ساده و متحرک وجود دارد. حالت ساده، همین دهتوکی است که شما می بینید و حالت متحرک، ظاهراً برای نواحی خاصی از بلوچستان بوده است. به علت متحرک بودن بازوهای این عروسک که حالت رقص بلوچی دارد، به آن «دهتوک چاپی» می گفتند که به مفهوم دهتوک خوشحال و شاد بوده است؛ البته این نوع همه گیر نبوده است. ما یک دهتوک جنس مرد که جفتِ دهتوک اصلیِ زن است نیز داریم که نماد مرد بلوچ است.
او، در رابطه با استفاده از پارچه های لباس زنان بلوچی در ساخت این عروسک اظهار داشت: دهتوک از برگ نخل تاشده، پارچه و نخ های رنگی، مهره و منجوقاتی که اغلب از لباس های استفاده شده زنان و دختران بلوچ بازیافت می شده، ایجاد می شود. اسکلت آن بشکل صلیب، با گردنی دراز، پیچیده شده با نخ های رنگارنگ و با توالی رنگ های بلوچی است که نماد زیبایی یک زن بوده است. همینطور دارای لباسی مربع شکل و دو موی بافته شده است. مونتاژ نهائی این عروسک نیز با کوک های ریز صورت می گیرد.
پرویزپور، به رنگ های استفاده شده در ساخت این عروسک اشاره و بیان نمود: برای رنگ لباس و روسری عروسک، بیشتر تلاش می شده است از رنگ های شاد مانند سفید، سبز، قرمز، نارنجی روشن و رنگ صورتی که در زبان بلوچی به آن رنگ «گلابی» گفته می شود، استفاده گردد. بعنوان مثال، در روستای زادگاه من، یعنی روستای ابتر، بیشتر از این رنگ ها و به ویژه رنگ صورتی، که نماد رنگ عروس بلوچ قدیمی است، استفاده می کردند. توالی رنگ های نخ های دور گردن عروسک، همان توالی رنگ ها در سوزن دوزی زنان بلوچ است که نماد زیبایی عروسک شمرده می شود.
این عروسک ساز، ضمن اشاره به اعتقادات بومی در رابطه با ساخت بدون چهره این عروسک اظهار داشت: عروسک دهتوک جزو عروسک های بدون جهان شمرده می شود. هنوز در این زمینه نظر قطعی پیدا نکردیم، ولی بگفته قدیمی ترها، چون نمی خواستند در آفرینش خدا دخالت کنند و برای سهولت ساخت عروسک و سرگرم کردن سریع بچه ها، زیاد درگیر ساخت چهره نمی شدند.
او، اضافه کرد: از طرفی، برخی اعتقاد دارند چون این عروسک نماد یک عروس زیباست و عروس های بلوچ چهره خودرا تا روز آخر عروسی نشان نمی دهند، این عروسک نیز چهره ندارد. علاوه بر این، از آنجائیکه در کل جهان عروسک های بدون چهره با قدمت تاریخی وجود دارند، این مساله خود نوعی زبان صلح ملل بشمار می رود.
پرویزپور، ضمن اشاره به استفاده از نماد بلوچی ها در ساخت عروسک «دهتوک» اظهار داشت: این عروسک گرفته شده از ظاهر سنتی دختران و زنان و عمدتا عروسان بلوچ است. در ساخت آن از تزئینات نمادین بلوچی معروف به «ریسوک» و مهره و منجوق هایی که نماد گوشواره بلوچی معروف به «دُر» است، برای آن استفاده می شده است.
این عروسک ساز، اضافه کرد: همینطور برای ساخت آن از سربند بلوچی معروف به «کیدوسینگارپتی» و گردنبند و گلوبندهای بلوچی معروف به «هار» استفاده می شود. روسری معروف بلوچی معروف به «سریگ» نیز بر سر آن بوده است و در بعضی نواحی، نگین بینی بلوچی معروف به «پولوک و نتیانی» هم برای آن می گذاشتند.
او، به انواع دیگر عروسک های آیینی بلوچستان اشاره و بیان نمود: در بلوچستان عروسک های آیینی، همچون عروسک مراسم باران خواه معروف به «شیشلو» و عروسک مراسم سوگواری طفل عاشورا معروف به «دهتوک عاشورا» داریم. همینطور خود عروسک دهتوک بیشتر برای بازی بوده است، به ویژه بازی «عروسی گرفتن» برای دهتوک و «دورهمی دهتوکی» که سیستمی هوشمندانه برای آموزش زندگی مشترک به کودکان است.
پرویزپور، ضمن اشاره به تلاش هایی برای معرفی و ترویج این عروسک اظهار داشت: بچه های سه نسل اخیر، نسلی هستند که در تلاقی منقرض شدن این عروسک، از ابتدای دهه شصت تا به امروز، قرار گرفتند. هجوم بازیهای کامپیوتری و بازیهای مجازی و دسترسی ساده به آنها با گوشیهای هوشمند، کار ترویج عروسک های بومی را برای ما سخت کرده؛ اما تمام تلاش خودرا پس از ثبت ملی این عروسک برای معرفی و ترویج آن داریم.
این عروسک ساز، اضافه کرد: در این چند سال اخیر کوشیدیم در نمایشگاه های ملی و بین المللی گوناگونی جهت عرضه و معرفی این عروسک حضور داشته باشیم. همینطور در مدارس و دانشگاه ها، کتابخانه ها و همینطور مهدکودک ها، هم به عنوان هنر بومی آموزش ساخت داریم و هم قصه گویی و عروسک گردانی انجام می دهیم.
او، در رابطه با استقبال کودکان از عروسک «دهتوک» اظهار داشت: در این سال ها، استقبال جامعه از عروسک دهتوک خیلی خوب بوده است. همینطور مردم بیرون استان از آن به عنوان نمادی از بلوچستان که شامل سوزن دوزی، زیورآلات، پارچه و رنگ و دوخت های بلوچی است، به عنوان سوغات بلوچ استقبال کردند.
پرویزپور، در آخر اظهار داشت: از آن جایی که ایرانشهر نخستین شهری بود که برای احیای این عروسک بومی، پیش قدم شد و همینطور ما پس از کسب مقام دوم جایزه فیروزه در بخش عروسک، آنرا سفیر شهر ملی سوزن دوزی ایرانشهر معرفی کردیم که با استقبال زیادی روبرو شده است.
بطور خلاصه تحقیقات برای ثبت ملی این عروسک نیز با کمک مردم محلی و کارشناسان میراث فرهنگی از سراسر بلوچستان، بخصوص مرکز بلوچستان، انجام شد و این مسئله نشان دهنده اهمیت وجود دهتوک در زندگی قدیم مردم بلوچستان بوده است. پرویزپور، به رنگ های استفاده شده در ساخت این عروسک اشاره و بیان نمود: برای رنگ لباس و روسری عروسک، بیشتر تلاش می شده است از رنگ های شاد مانند سفید، سبز، قرمز، نارنجی روشن و رنگ صورتی که در زبان بلوچی به آن رنگ گلابی گفته می شود، استفاده گردد. او، به انواع دیگر عروسک های آیینی بلوچستان اشاره و بیان نمود: در بلوچستان عروسک های آیینی، همچون عروسک مراسم باران خواه معروف به شیشلو و عروسک مراسم عزاداری طفل عاشورا معروف به دهتوک عاشورا داریم.
این مطلب دست و هنر مورد پسنده؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب دست و هنر مرتبط
نظرات کاربران دست و هنر در مورد این مطلب